Propaganda to bez wątpienia jedno z najważniejszych narzędzi oddziaływania na społeczeństwo. Towarzyszy nam od stuleci, w różnym celu i zakresie. W epoce radia, telewizji, internetu i mediów społecznościowych jej znaczenie jeszcze wzrosło, a oddziaływanie ma często niemożliwy do określenia zasięg. Oczywiście nie ogranicza się do kłamstwa. Może wykorzystywać prawdziwe informacje, selekcjonować je, nadawać im określony kontekst, pomijać niewygodne fakty i powtarzać przekazy, które mają utrwalić konkretny obraz rzeczywistości.
Propaganda i dezinformacja nie są jedynie domeną polityki. Zmanipulowane przekazy stają się szczególnie groźne, jeśli dotyczą naszego zdrowia, o czym Wojciech Brakowiecki rozmawiał z Głównym Inspektorem Sanitarnym doktorem Pawłem Grzesiowskim.
Panie ministrze, jesteśmy przyzwyczajeni do tego, że dezinformację utożsamiamy z polityką. Tymczasem dezinformacja w przestrzeni zdrowia jest chyba nawet szersza.
– Wszyscy mamy świadomość, że polityka zawsze wykorzystywała propagandę do swoich celów. Myśmy tak mówili, ale tak naprawdę to była bardzo często dezinformacja. Niestety dzisiaj widzimy połączenie tych światów – ludzi, którzy są szarlatanami medycznymi, czyli próbują na skutek oszustwa czy fałszywych informacji ściągnąć do siebie ludzi chorych, którzy potrzebują pomocy, ze światem politycznym. Widzimy to w niestety „najlepszym” w tej chwili wydaniu, jeśli chodzi o odrzucenie ustawy „lex szarlatan”. To jest tak naprawdę zachęta dla wszystkich oszustów i fałszerzy, żeby wzmocnić swoją działalność, bo państwo okazało się niezdolne do uchwalenia ustawy. Pan prezydent odrzucił projekt, który był przygotowany przez ekspertów. Nie zgadzam się z tym. Uważam, że to jest błąd. Nawet jeżeli były tam jakieś artykuły czy paragrafy, które należało zweryfikować, to odesłanie jednego czy dwóch artykułów do Trybunału Konstytucyjnego to było rozwiązanie. W tej chwili nie mamy w dalszym ciągu żadnego narzędzia do walki z oszustami medycznymi. Ale niestety polityka bardzo mocno wchodzi również w obszar, o czym mało się mówi, biznesu medycznego. Pamiętajmy, że za tymi oszustwami, za dezinformacją stoją wielkie podmioty produkujące gigantyczne ilości różnych środków na wszystko. I nie mówimy tutaj wyłącznie o suplementach diety. Mówimy tu na przykład o kosmetykach, maściach, kropelkach, które generują gigantyczne obroty finansowe. Tu zaczyna się znowu polityka, bo jeżeli my próbujemy ograniczyć taki rynek, jakoś nim zarządzić, to zaczyna się natychmiast atak wielkiego biznesu, że my próbujemy na przykład niszczyć polski przemysł. Tego typu dyskusje nie mogą być prowadzone w kontekście politycznym, bo doskonale wiemy, że finalne koszty tego, że ludzie błądzą, że biorą nieskuteczne środki, czasami nawet toksyczne, dla społeczeństwa, dla gospodarki są znacznie wyższe, bo my potem musimy leczyć tych ludzi w bardziej zaawansowanych stadiach choroby.
CZYTAJ: Sezon grypowy coraz bliżej. Szczepionki już dostępne, ale zainteresowanie wciąż niewielkie
To prawda, ale to wszystko bardzo mocno przebija się do społeczeństwa, jest bardzo nośne i sam pan minister doskonale wie, że „odkręcić” to czasem jest nawet nie sposób. A komentarze w sieci, które się pojawiają pod tego rodzaju specyfikami na wszystko, są najczęściej bardzo przychylne. I nawet jeżeli wytoczymy konkretne, logiczne argumenty, to pojawi się taki kuriozalny, może trywializuję: „szwagrowi pomogło”.
– Tak, tylko że po pierwsze, „szwagier” to nie jest uniwersalny chory człowiek, jemu mogło coś pomóc, a może w ogóle sam się wyleczył, a nam to nie pomoże. Po drugie, musimy włączyć krytyczne myślenie, naprawdę włączmy proste pytanie: czy to jest możliwe, że preparat, który mi oferują, czy jakaś metoda, którą mi oferują, leczy raka? Nie trzeba być specjalistą, wystarczy skorzystać z narzędzi, które dzisiaj dostarcza nam już Internet i tylko w odpowiedni sposób sformułowane pytanie, chociażby właśnie do sztucznej inteligencji, która nam odpowie, czy to jest możliwe, że ta maść zwalcza na przykład łuszczycę. Jeżeli się okaże, że są na to dowody, to przecież my to przeczytamy, że tak, jest na to dowód, że składnik aktywny tego specyfiku rzeczywiście leczy łuszczycę. Ale w większości przypadków otrzymamy jasną odpowiedź: to jest nieprawda, to jest kłamstwo, to jest próba naciągania. I powinniśmy tego dzisiaj uczyć społeczeństwo. Krytyczne myślenie wspomagane przez sztuczną inteligencję, bo sztuczną inteligencję można wykorzystać na różne sposoby, do produkowania dezinformacji, ale również do jej weryfikacji.
Czyli ona może być wykorzystywana również w tych niecnych celach. Pytanie tylko, jak to zweryfikować?
– Weryfikacja jest bardzo prosta. Musimy się nauczyć, że trochę tak jak z kalkulatorem, można policzyć, ile ukradłeś, a można policzyć, ile zarobiłeś albo ile uczciwie zapłaciłeś podatku. Kalkulator to jest tylko narzędzie. Tak samo traktujmy sztuczną inteligencję. Jeżeli my ją dobrze nakarmimy, czyli powiemy tak: sprawdź na podstawie udokumentowanych naukowo publikacji, czy ten, załóżmy, lek X czy tam jakaś maść działa na chorobę Y, to ta maszyna odpowie na tak sformułowane pytanie bardzo konkretnymi informacjami. Jeżeli zadamy jej ogólne pytanie: jak leczyć taką czy inną chorobę, to ona odpowie często w sposób bardzo nieprecyzyjny i może nas nawet wprowadzić w błąd. To jest tylko maszyna. My musimy nauczyć się obsługiwać maszynę, a nie dać jej rządzić nami.
Pamięta pan minister ten cytat: „sąd sądem, a sprawiedliwość musi być po naszej stronie”? Jesteśmy w dobie szczepień przeciwko grypie, szczepień sezonowych i obowiązkowych również. I co? I to powiedzenie właśnie doskonale się sprawdza.
– Tak. Prawdą jest, że im więcej jest informacji, tym więcej jest dezinformacji. Taka jest rzeczywistość. Pojawienie się jakiejkolwiek informacji w przestrzeni publicznej, na przykład, że startujemy ze szczepieniami, natychmiast budzi ogromną chmurę dezinformacji, że szczepionki są szkodliwe, że nie działają, że po co się szczepić, lepiej wziąć na przykład jakąś tabletkę. Więc jeżeli mamy przygotować społeczeństwo do tego rodzaju sytuacji, to musimy przed całą akcją powiedzieć to, czyli musimy wypełnić treścią to, do czego ludzie będą potem sięgać. Bo jeżeli oczekujemy od społeczeństwa, że ono samo będzie szukać, to tu może być właśnie wielki błąd. Ludzie będą szukali tego, co jest najłatwiej dostępne. A niestety najłatwiej dostępna jest fałszywa informacja. Ona jest wszędzie. W związku z tym, jeśli szykujemy na przykład kampanię szczepień jesiennych, to powinniśmy już na przykład w sierpniu iść z szeroką akcją edukacyjną. Jak działa szczepionka? Po co ona jest? Co robi? Czego nie robi? Jakie są oczekiwania? I to powinien być głos instytucji centralnych, państwowych, które współpracują z ekspertami, z uniwersytetami, po to, żeby jakby wyprzedzić dezinformację.
CZYTAJ: Nowe karetki dla zamojskiego pogotowia ratunkowego
I przekonamy, czy będzie to orka na ugorze?
– Według różnych badań około 20% osób jest gotowych na dezinformację w sposób bezkrytyczny. Jednak 80% osób, czyli absolutna większość, czeka na wiarygodną informację. Czeka i my musimy ją dostarczyć. Myślę, że jednak jak patrzymy na wiele procesów, to w różnych układach 70-80% osób ma racjonalny sposób myślenia. Nie daje się oszukać. Ma włączony ten krytyczny mechanizm oceny, czy to jest możliwe, czy to jest wiarygodne, co mi tutaj proponują. Słyszymy, że tak naprawdę większość ofiar oszustw to są osoby starsze, które niestety już mogą też z punktu widzenia mentalnego nie być w stanie krytycznie oceniać propozycji. To jest grupa osób, które mają też często jakieś niesprawności, na przykład słabiej słyszą, słabiej widzą. Taką osobę po prostu łatwiej jest oszukać. Ta osoba, niedowidząc, coś kliknie i na tym polega cały problem, na przykład kupuje jakiś nieszczęsny suplement za wiele tysięcy złotych, który kompletnie nie działa, tylko dlatego, że mignął jakiś atrakcyjny obraz, który zachęcił do kliknięcia.
Epatowanie pozytywnymi informacjami, pozytywnym przekazem.
– Zdecydowanie tak. Musimy wypełnić Internet treściami merytorycznymi.
Ale przystępnymi.
– Tak, po pierwsze, musimy produkować odpowiednią ilość, ale też wartość tych materiałów. Wykłady wielominutowe nie mają sensu, bo nikt tego nie obejrzy. Te krótkie informacje muszą być dostosowane do możliwości percepcyjnych społeczeństwa, ale jeżeli dzisiaj oceniamy Internet, to widzimy, że proporcja jest kompletnie zachwiana – 90% kłamstwa, 10% wiarygodnych informacji. Musimy to odwrócić. My, którzy generujemy treści wiarygodne.
WBr / opr. WM
Fot. pexels.com
Pliki dźwiękowe
Rozmowa z doktorem Pawłem Grzesiowskim
