Artyści, lekarze, nauczyciele i żołnierze zasłużeni dla całego kraju spoczywają na terenie cmentarza przy ulicy Włostowickiej w Puławach. To jedna z najstarszych polskich nekropolii, która została założona przez rodzinę Czartoryskich w 1801 roku.
– Mamy tu zarówno bohaterów historii Polski, ale także naszej małej ojczyzny – przypomina historyk, Zbigniew Kiełb. – Ten rok jest rokiem szczególnym. Mamy rocznicę 120 lat nadania Puławom praw miejskich, ale niedawno I LO im. Księcia Adama Jerzego Czartoryskiego obchodziło 110 lat. Mamy tutaj pochowanego chociażby Stanisława Eustachiewicza, pierwszego dyrektora szkoły.
– Tutaj wyczuwa się jakąś taką podniosłość przez tę historię, bardzo klimatyczne miejsce właśnie z tego względu. Renowacja jest bardzo potrzebna, to są piękne rzeczy i powinniśmy o tym pamiętać – mówią odwiedzający cmentarz.
– Ciekawostką jest to, że nasz cmentarz włostowicki został formalnie utworzony w 1801 roku dzięki księciu Adamowi Czartoryskiemu – mówi Robert Och, prezes Puławskiego Towarzystwa Tradycji Narodowych. – Wprawdzie jesteśmy młodsi o 10 lat od Cmentarza Powązkowskiego, ale dwa lata starsi z kolei od Cmentarza Rakowickiego. Pochówki z XIX, XX, XXI wieku, naprawdę przegląd całej historii, można powiedzieć, że grobami pisanej.
– Pierwsze nagrobki pochodzą jeszcze z końca XVIII wieku – wskazuje Grażyna Bartnik-Szymańska, adiunkt Muzeum Czartoryskich w Puławach. – Jeden z takich zachowanych nagrobków jest to nagrobek Ferdynanda Goguela, który stoi w części cmentarza ewangelicko-augsburskiego. Pochodzi z 1797 roku. Pochowane są osoby związane z dworem Czartoryskich. Warto tutaj wspomnieć o Franciszku Gniewkowskim, murgrabim dworu puławskiego. Osoba, która przyczyniła się do rozpowszechnienia też historii zbiorów Świątyni Sybilli, gdyż księżna zatrudniła wspomnianego przeze mnie murgrabiego jako takiego kustosza, pamiątek, przewodnika po swoim muzeum. On też opiekował się poetą Franciszkiem Dionizym Kniaźninem, kiedy przebywał w Puławach.
CZYTAJ: Kwesta bez rekordu. Podsumowanie jubileuszowej zbiórki przy ul. Lipowej
– Nasz cmentarz to jest bardzo bogata i ciekawa karta historii – zaznacza Robert Och. – Warto wspomnieć, że tak naprawdę pierwotnie składał się z trzech części: katolickiej, prawosławnej i ewangelickiej. Już to świadczy o tym, jak bogaty był przekrój społeczny Puław, tych XIX-wiecznych, tych XX-wiecznych. Cmentarz to jest miejsce, gdzie spotykają się i elity, i zwykli ludzie, ale za każdym z nich jest jakaś historia. Na przykład na cmentarzu włostowickim mamy nagrobki nauczycieli, lekarzy, pracowników Instytutu Rolniczo-Leśnego, mamy też pochowanych powstańców listopadowych. Mamy Amborskiego, nauczyciela szkoły elementarnej we Włostowicach. Myślę, że niewiele osób o tym pamięta albo nawet wie, ale mamy też grób i pochowana jest na cmentarzu Waleria Golińska. To jest kobieta odznaczona Krzyżem Virtuti Militari przez Józefa Piłsudskiego, kurierka Piłsudskiego. Więc naprawdę chodząc po alejkach i patrząc na te nagrobki, jest to prawdziwa księga refleksji.
– Wchodzimy przez bramę cmentarną. Zatrzymajmy się na chwileczkę, ponieważ brama jest opatrzona taką sentencją „Żyli w pracy, niech spoczywają w pokoju”, ale tak naprawdę brama znajdowała się w innym miejscu – mówi Grażyna Bartnik-Szymańska. – Brama pierwotnie znajdowała się od strony Łachy Wiślanej. Została przeniesiona już później, kiedy Włostowice przechodziły przeobrażenia. Kiedy przechodziliśmy przez bramę, widzieliśmy ciosowy krzyż, właśnie u podnóża skarpy. Ten krzyż został postawiony także z inicjatywy Adama Kazimierza Czartoryskiego. Ale kiedy idziemy główną alejką, warto zwrócić uwagę na jeden z takich zachowanych nagrobków, Julii Richter, uczennicy Aleksandryjskiego Instytutu Wychowania Panien, córki Józefa Richtera, nadwornego malarza Czartoryskich. Jest też nagrobek Piotra Verniera, ogrodnika puławskiego. Idąc dalej, przechodząc w prawą stronę, jest pochowany wspomniany Franciszek Gniewkowski.
– To jest najważniejsze, żeby uszanować tych, którzy byli przed nami, niezależnie od ich statusu materialnego, społecznego czy wyznania, żeby ta pamięć po nich przetrwała i żebyśmy my, jako dzisiejsze pokolenie, pamiętali o tych, którzy byli przed nami – podkreśla Zbigniew Kiełb.
Puławski cmentarz przy ulicy Włostowickiej od 1986 roku jest obiektem zabytkowym. Starania o renowację nagrobków prowadzi obecnie Akcja Katolicka, a wcześniej Puławskie Towarzystwo Tradycji Narodowych.
ŁuG / opr. WM
Fot. Łukasz Grabczak
Pliki dźwiękowe
Puławy - spoczywają tu bohaterowie i zasłużeni. To jedna z najstarszych nekropolii w Polsce
