Państwowa Inspekcja Pracy chce objąć obowiązkową oceną ryzyka zawodowego także stres, przemęczenie i wypalenie zawodowe. Wniosek o zmianę przepisów BHP trafił już do ministerstwa pracy. To nie jedyne oczekiwane zmiany, o których z goszczącym w Lublinie Głównym Inspektorem Pracy Marcinem Staneckim rozmawiał Wojciech Brakowiecki.
Stres, przemęczenie, wypalenie zawodowe, coś, co dotyka wiele osób, tysiące osób, jak świat długi i szeroki. Państwowa Inspekcja Pracy chce, żeby zapisy o tym znalazły się w przepisach BHP?
– Tak, to prawda. Dzisiaj zagrożenia psychospołeczne są, moim zdaniem, numerem jeden. Od wielu lat w krajach Unii Europejskiej mocno się o tym mówi i dyskutuje, w naszym kraju też. Dlaczego? Wystarczy spojrzeć na rosnącą liczbę zwolnień lekarskich. Przecież co roku w okolicach wiosny mamy informacje ZUS-u o liczbie osób, które korzystają ze zwolnień lekarskich i ta liczba drastycznie rośnie. Rośnie też liczba zwolnień ze względu na kłopoty psychiczne, a one też bardzo często wiążą się niestety ze środowiskiem pracy. Dzisiaj nie jest też tak, że w firmach te zagrożenia psychospołeczne nie są dostrzegane. One są dostrzegane w dużych firmach, ale to wszystko wynika z kodeksu dobrych praktyk, które my też po zeszłorocznych konferencjach opublikowaliśmy, jest to dostępne na stronie, każdy może do tego sięgnąć. Moim zdaniem te zagrożenia psychospołeczne powinny być w rozporządzeniu dotyczącym ogólnych przepisów BHP przy ocenie ryzyka, bo ocena ryzyka to jest taka informacja dla każdego pracownika, jakie zagrożenia napotka w pracy. Czyli już wiemy, że spotka się z trzema czynnikami: fizycznymi, chemicznymi, biologicznymi. Czyli z tym, że maszyna może być dla niego niebezpieczna, mogą występować substancje rakotwórcze, a nawet długotrwałe przebywanie przed ekranem komputera. Okazuje się, że praca siedząca jest chyba dzisiaj najgorsza dla nas. Tak dużo osób dzisiaj narzeka na kręgosłup. Niektórzy eksperci porównują pracę siedzącą do palenia papierosów, mówią, że to jest dzisiejszy nałóg XXI wieku. Być może jest to lekko przerysowane, ale na pewno każdy z nas spotkał kogoś w pracy, kto wykonuje pracę siedzącą i narzeka na kręgosłup.
Wróćmy do tego poprzedniego wątku, bo on jest niezwykle ciekawy. Jak stres, jak wypalenie zawodowe może być w świetle przepisów diagnozowane i potem ewentualnie respektowane?
– Chcemy, żeby wzbogacić definicję środowiska pracy o zagrożenia psychospołeczne. To spowoduje, że będzie musiał być taki zapis w ocenie ryzyka, czyli w takim dokumencie, który mówi, jakie są zagrożenia w pracy i co istotne, jak pracodawca ma ma je wyeliminować, jak ma im zapobiegać. Co oznacza, że jeżeli będzie taki zapis, to pracodawca będzie musiał podjąć kroki polegające na tym, żeby te zagrożenia psychospołeczne wyeliminować. I to już dzieje się dzisiaj, chociażby w wielu firmach mamy dostęp do psychologa. W wielu firmach są co roku robione ankiety, gdzie ludzie oceniają atmosferę w pracy, to pozwala też wyciągnąć wnioski kierownictwu i naprawiać te relacje, bo dzisiaj dobrostan pracownika jest najważniejszą rzeczą. Była ankieta wśród pracowników, co dla nich jest najważniejsze. Dobrostan i atmosfera w pracy wyprały wynagrodzenie za pracę. Co pokazuje, że ludzie chcą mieć przyjazne środowisko pracy, zależy im, żeby nie było toksyczne, a niestety ze skarg, które napływają do inspekcji, czy tego, co wokoło się dzieje, dobrze wiemy, że środowiska pracy potrafią być bardzo toksyczne i chyba nie ma dnia, żeby nie było jakiejś relacji w mediach dotyczącej zakładu pracy, jakieś instytucji, gdzie dochodzi do bardzo nagannych zachowań ze strony przełożonych, które są po prostu przemocą psychiczną.
Czysty zysk, bo zadowolony pracownik to dobry pracownik?
– Tak, to prawda. Po pierwsze, tak jak mówiłem, rosnąca liczba zwolnień lekarskich, z tego co pamiętam, w zeszłym roku było to 290,5 miliona osobodni. Ja spotkałem się z taką sytuacją, że pracodawcy nawet wynajmowali detektywów do śledzenia pracowników, czy właściwie wykorzystują zwolnienia lekarskie. To ja sobie zadaję takie pytanie, po co inwestować w firmę zewnętrzną do badania zwolnień, po co zatrudniać prawnika, który ma znaleźć słabe punkty po to, żeby przygotować wypowiedzenie, skoro możemy coś zrobić dla ludzi. Możemy zadbać o to, żeby atmosfera w pracy była tak przyjazna, że ludzie z chęcią do tej pracy pójdą. Więc zwolnienia to jest raz, a dwa, to, co mnie też bardzo zmroziło, to z badań OECD wynika, że w Polsce tylko 8% pracowników jest zaangażowanych. To oznacza, że ponad 90 przychodzi do pracy jak chłop do pańszczyzny. Po prostu robią, co muszą, jak najmniejszym kosztem, bez żadnej kreatywności i innowacyjności, po prostu chcą odbębnić tą pracę i nic z siebie nie dać. To się też potem przekłada na wyniki finansowe firmy, bo zadowolony pracownik przyniesie szefowi zdecydowanie więcej korzyści, niż taki, który robi to, bo musi.
Kolejne zmiany, jakie przed nami, już 8 lipca. Państwowa Inspekcja Pracy zyskuje nowe uprawnienia, możliwości przekształcania umów B2B. Rewolucja?
– W pewnym sensie tak, natomiast rzeczywiście strach przed tym 8 lipca jest zaskakująco duży.
Kto się boi?
– Chyba wszyscy. Nie będzie żadnego armagedonu. Inspekcja dostanie rzeczywiście uprawnienia władcze, jeżeli chodzi o przekształcanie umów cywilnoprawnych, ale ja zawsze podkreślałem, że my ani nie chcemy likwidować polskiej przedsiębiorczości, ani nie chcemy likwidować wszystkich umów cywilnoprawnych, bo są sytuacje, kiedy są potrzebne. Najprostszy przykład, w zeszłym roku do ZUS zgłoszono 318 000 umów o dzieło, 30% umów to jednodniowe. Wiadomo, że inspektor na takie umowy jednodniowe nawet nie będzie zerkał okiem, bo jaki jest sens kwestionować taką krótkotrwałą doraźną umowę. My chcemy skupić się przede wszystkim na sytuacji tych ludzi, których dotyka wyzysk. Bo tak jest.
Jak to będzie wyglądało w praktyce? Przychodzi inspektor na kontrolę i…?
– Inspektor przychodzi na kontrolę i co ważne, szanowni państwo, bo można przeczytać, że powinniśmy przygotować sobie super umowę, która zawiera zapisy tylko charakterystyczne dla kodeksu cywilnego i pobrać oświadczenie w formie pisemnej od osoby, którą zatrudniamy, że chce i marzy o tym, żeby pracować na kontrakcie cywilnoprawnym i brzydzi się umowy o pracę. Te dokumenty z punktu widzenia Inspekcji Pracy będą bez wartości. Dlaczego? Dlatego, że my będziemy przyglądać się temu, jak ta praca faktycznie jest wykonywana. Nawet jak państwo zgromadzicie 2000 super wypasionych dokumentów, które sobie zakupicie, przygotujecie, bo tak się dzisiaj dzieje. W wielu firmach ja patrzę z przerażeniem, że oni tyle wysiłku wkładają w przygotowanie dokumentacji, całe segregatory szykują na przywitanie Państwowej Inspekcji Pracy. Nie o to chodzi, chodzi o to, jak ta praca jest faktycznie wykonywana i inspektor pracy, jeżeli uzna, przyglądając się tej pracy, analizując, dokonując oględzin, uzna, że ma do czynienia z umową o pracę, to zaprosi dwie strony i tę, która daje pracę i tę, która pracę wykonuje. Usiądą i będą negocjować, bo inspektor może wydać polecenie, które nie ma charakteru władczego, a które mówi, możemy sobie przetłumaczyć na taki język potoczny: chodźcie, pogadajmy. Więc inspektor będzie gadał. Jeżeli w pewnym momencie inspektor uzna, że nie idzie się dogadać, kończy protokół z kontroli i przekazuje sprawę do okręgowego. I okręgowy inspektor, a ich jest tylko 16 w Polsce, będzie wydawał decyzję administracyjną. Oczywiście będzie miał też wybór okręgowy, bo będzie mógł skierować pozew do sądu, jeżeli uzna, że powinien się cofnąć wstecz, bo decyzja może być na przyszłość, nie obejmuje okresu zatrudnienia wcześniejszego. Więc będzie miał do wyboru albo decyzję, albo pozew, ale warunkiem koniecznym jest najpierw wydanie polecenia przez inspektora i jego niewykonanie, ale ja osobiście uważam, że liczba poleceń, które będą wykonywane w trakcie czynności kontrolnych, będzie zdecydowanie największa, dlatego że jeżeli okręgowy wyda decyzję, a podmiot się z nim nie zgodzi, to będzie musiał się odwoływać do sądu, pierwszej, drugiej instancji. Bo my jeżeli już wydamy decyzję, będziemy jej bronić do końca. To się wiąże z czasem, to się wiąże z kosztami. Pamiętajmy, że obligatoryjnie pójdzie wniosek o ukaranie, bo zatrudnianie w warunkach charakterystycznych dla stosunku pracy na podstawie kontraktu jest wykroczeniem. Więc jak sobie taki podmiot gospodarczy policzy koszty postępowania, czas, energię i ciągły stres w tyle głowy, że mogę przegrać, mogę ponieść surowe konsekwencje, a jeszcze do tego, proszę zauważyć, mamy to, o czym mało kto pamięta. Jeżeli mamy pracownika, który jest chroniony przed wypowiedzeniem, na przykład jest w ciąży, to w trakcie procesu sądowego istnieje taka instytucja, żeby z nim rozwiązać stosunek pracy, to musimy na zasadach Kodeksu pracy, co komplikuje sprawę, bo oznacza, że tych grup objętych ochroną, niektórzy liczą, że jest ponad 50. Pomimo że mają kontrakt cywilnoprawny, na etapie procesu sądowego będziemy ich traktować w kategoriach pracowników, pomimo że nie wiemy, czy będą pracownikami. To jest mocny argument za tym, żeby się dogadać z inspektorem pracy i wykonać polecenie.
Jest wiosna, pogoda wreszcie zaczęła nam dopisywać, lato tuż-tuż, prace sezonowe się zaczynają. Państwowa Inspekcja Pracy ma tu potężną rolę do odegrania, choćby względem bezpieczeństwa pracowników.
– Co roku przeprowadzamy bardzo dużo akcji w rolnictwie, przeprowadzamy wizytacje, to nie są kontrole, po prostu inspektor jeździ po polu, przygląda się pracy i pyta rolnika, czy może mu pomóc, czy może mu podpowiedzieć, które maszyny w gospodarstwie są niebezpieczne, chce mu udzielić wskazówek. Co roku kilkanaście tysięcy takich wizytacji, czyli takiej dobrowolnej akcji, polegającej na współpracy z rolnikami, przeprowadzamy. Bardzo masowo przeprowadzamy we współpracy z KRUS-em, z Ministerstwem Rolnictwa szereg akcji o charakterze edukacyjno-informacyjnym, ale też musimy pamiętać, że przeprowadzamy kontrole wynikające z ustawy o warunkowości społecznej i kontrolujemy rolników, którzy mają status pracodawcy. Sprawdzamy, czy przestrzegają przepisów i zasad BHP oraz zapisów Kodeksu pracy. Te kontrole robimy na wniosek Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Informacje o uchybieniach przekazujemy do ARiMR-u, który wtedy może te dotacje obniżyć, ale podstawową naszą działalnością w zakresie rolnictwa jest informowanie, edukowanie i przekonywanie, że warto przestrzegać przepisów, bo niestety w rolnictwie mamy co roku dramatyczne historie i co roku powtarzają się te same historie, więc rozwaga w przypadku rolnika i troska o własne bezpieczeństwo i bezpieczeństwo dzieci jest też najważniejsza.
Z Głównym Inspektorem Pracy Marcinem Staneckim rozmawiał Wojciech Brakowiecki.
WBr / opr. WM
Fot. archiwum RL
Pliki dźwiękowe
Rozmowa z Głównym Inspektorem Pracy Marcinem Staneckim
