Akademickie Forum Dyplomacji KUL zaprosiło do Lublina autorów książki „Nowy algorytm strategiczny Polski”, doktora Sławomira Dębskiego i generała Wojska Polskiego Rajmunda Andrzejczaka.
Z generałem, byłym szefem Sztabu Generalnego polskich sił zbrojnych, o naszej militarnej teraźniejszości i przyszłości, rozmawiał Jacek Bieniaszkiewicz.
Jacek Bieniaszkiewicz: Naszym gościem jest dzisiaj generał Rajmund Andrzejczak, był szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. Panie generale, w niedawnej rozmowie na jednym z portali stwierdził pan, że Polsce niezbędne jest przywrócenie poboru do wojska, czyli służby zasadniczej, powszechnej, obowiązkowej. Wiadomo, że tego rodzaju deklaracja wywołuje od razu z jednej strony nadzieję na to, że nasza armia będzie jeszcze silniejsza. Z drugiej strony natychmiastową reakcją jest także sprzeciw, zwłaszcza młodych ludzi, którzy nie widzą siebie, jak to się dawniej brzydko mówiło „w kamaszach”.
Gen. Rajmund Andrzejczak: Jest to w sposób naturalny informacja, która rezonuje, która wzbudza emocje, ale jest to też ten obszar tematyki, od której nie uciekniemy. Trzeba po prostu stanąć przed faktami, a one są takie, że po ponad trzech dekadach rozwoju Rzeczypospolitej zostaliśmy wystawieni na ekspozycję zagrożenia, które jest absolutnie nieporównywalne z niczym, z czym mierzyliśmy się od 1989 roku. Drugim faktem jest to, że 40-milionowe państwo, które ma aspiracje, jest dwudziestą gospodarką, wydaje 5% PKB, chce mieć siłę zbrojną taką, która by stanowiła zapewnienie stabilności i pokoju i odstraszała potencjalnego przeciwnika. Możemy tutaj spokojnie wymienić Rosję. Natomiast nie da się tego zrobić ekonomicznie, ale też matematyka na to wskaże, w sposób taki, że wykorzystamy tylko model armii zawodowej. I to wiemy, nie jest to jakieś specjalne odkrycie, na flance wschodniej jesteśmy ostatnim państwem, które nie przywróciło obowiązkowej służby wojskowej. I to pewnie nie będzie przez tych sceptyków tak odebrane dobrze. Natomiast jako okoliczność łagodzącą czy jakiś taki rodzaj zachęty do głębokiej debaty, chciałbym powiedzieć, że musimy usiąść i porozmawiać o jakim modelu tej służby obowiązkowej mówimy. Ile ona miałaby trwać? Kogo miałaby dotyczyć? Jak wyglądałaby służba? Jak wyglądałoby szkolenie dalsze, jeżeli chodzi o rezerwy? To są ciągle pytania otwarte i myślę, że te uproszczenia mówiące, że my wracamy do jakiegoś modelu z zimnej wojny, bezsensownej służby, malowania trawy na zielono i wykonywania absurdalnych rozkazów, to są legendy, które należałoby odrzucić na samym początku. Mówimy tutaj o służbie obowiązkowej dla mężczyzn, być może również dla pań w relacji ochotniczej. Mówimy o tym, że chcielibyśmy wykorzystywać potencjały młodych ludzi, które są bardzo unikalne dzisiaj, dostosować się do wszystkich wymogów transformacji społecznych. Więc jest tutaj więcej pytań niż odpowiedzi, ale przed tym modelem służby obowiązkowej uciec dzisiaj się po prostu nie da.
CZYTAJ: Wojna w Ukrainie szybko się nie skończy? Ekspert UMCS o strategii Rosji
JB: Wspomniał pan, że jesteśmy ostatnim z krajów, który nie ma u siebie tego rodzaju służby wojskowej na flance wschodniej. Jak wygląda to w innych krajach? Czy są jakieś przykłady, z których moglibyśmy na bieżąco skorzystać?
RA: Oczywiście, że są. Natomiast ja bym tutaj kontrowersyjnie powiedział, żebyśmy wreszcie przestali kopiować, żebyśmy wykorzystali ten moment, że chcemy to zrobić po polsku. Tak jak mówi nasza kultura strategiczna, tak jak mówi nasz potencjał, nasze potrzeby w organizacji sił zbrojnych. Odmieniany przez wszystkie przypadki model fiński jest fantastyczny. Wszyscy się tym podniecają, natomiast o zupełnie innej konsystencji społecznej mówimy. Jeżeli w Finlandii, która wystawia niewspółmiernie duży komponent rezerw, mówimy o kilkudziesięciu tysiącach czy kilkuset tysiącach żołnierzy, których można natychmiast powołać, on się bierze właśnie z tego, że w Finlandii jest służba obowiązkowa zasadnicza dla mężczyzn i jest z czego czerpać. Więc dzisiaj takie bezrefleksyjne czerpanie wzorców modelu sił zbrojnych z takim komponentem wojsk zawodowych, służby zasadniczej, obowiązkowej i rezerw jest nieaplikowalne. Więc ja bym raczej powiedział tak, że nie patrzmy już jak robią to Amerykanie, nie patrzmy, jak robią to w Izraelu, ani jak robią to Finowie czy Estończycy. Zróbmy to po polsku. Myślę, że stać nas dzisiaj na to, właśnie z uwzględnieniem oczekiwań społecznych, ale też przypominając, że artykuł 85 polskiej konstytucji mówi, że „każdy obywatel Rzeczypospolitej ma obowiązek obrony ojczyzny”.
JB: Gdyby przyłożyć miarę fińską, w proporcji oczywiście do naszej, to wynikałoby z tego, że około 3 milionów Polaków powinno stanowić rezerwę.
RA: No tak, ale to jest prosta, wyjęta z kontekstu arytmetyka. Jeżeli my przez ostatnie kilkanaście lat nie mieliśmy służby obowiązkowej, no to z czego mamy te rezerwy dzisiaj czerpać? Nie da się powoływać rezerw, skoro żołnierze armii zawodowej tak często nie odchodzą do rezerwy, ta retencja jest zupełnie inna. Więc przestrzegałbym przed takim kopiowaniem i zachwytami, jeżeli chodzi o model fiński, ile to rezerwistów można powoływać. Przede wszystkim powinniśmy sobie zdefiniować do jakiej wojny się przygotowujemy. To jest opis czy deklaracja polityczna. To nie jest definicja, którą przedstawiają żołnierze. Państwo polskie, realizując artykułu 5 polskiej konstytucji, nie traktatu północnoatlantyckiego, tylko polskiej konstytucji, która mówi jednoznacznie, że nienaruszalność granic jest warunkiem, na który się umawiamy i co do którego jest oczekiwanie społeczne, że będzie realizowane. Więc jeśli wiemy, czego bronimy i po co, a wiemy dzisiaj, że warto, bo przez ostatnie 37 lat, tak co najmniej, to jest to pokolenie dzisiejszych 40, 50, 60-latków, Polska jest, gdzie jest. Jadąc tutaj do Lublina z Warszawy, podziwiałem infrastrukturę i byłem pod ogromnym wrażeniem. Pozdrawiam Lubinian, piękne miasto, widać tutaj ogromny progres. On się nie wziął z niczego. Więc chcielibyśmy to zachować, chcielibyśmy tego bronić. Więc musimy stworzyć taki system odstraszania, taki system sił zbrojnych i przygotować się do takiej wojny, którą politycy zdefiniują, a dopiero potem żołnierze przyjdą z fakturami i powiedzą, ile to będzie kosztować, bo taki jest porządek spraw.
JB: To może, biorąc pod uwagę, że wojna, jeżeli do niej dojdzie, odpukać, oby nie nastąpiło rozszerzenie i zaostrzenie konfliktu, byłaby prowadzona przede wszystkim w innych realiach, to może takiej liczby osób w rezerwie nie ma co angażować? Może poprzestać na specjalistach, którzy zajmą się cyberbezpieczeństwem, ja oczywiście upraszczam.
RA: Dotknął pan absolutnie fundamentalnego problemu, czyli musimy sobie odpowiedzieć na pytanie, do jakiej wojny się przygotowujemy. Nie do końca ona będzie wyglądała tak, jak dzisiaj jest na Ukrainie. Pewnie będzie miała elementy, które obserwujemy na Bliskim Wschodzie, dzisiaj w ciśnieniu Ormuz czy wojny Amerykanów, Izraela z Iranem. Być może część elementów z kolejnego gorącego punktu, jakim jest Tajwan. To my musimy sobie odpowiedzieć na to pytanie, jak chcemy bronić tych wartości, które żeśmy tutaj sobie wylistowali i dopiero wtedy do tego dobrać narzędzia. Do tego potrzebna jest strategia. Czasami zachowujemy się troszeczkę tak, jak ludzie, którzy pobiegli do supermarketu i kupili wszystkie wydające się niezbędne narzędzia do remontu mieszkania. Mają w domu paczkę gwoździ, farby, tapety i trochę cegieł i dopiero potem siadają wieczorem i zastanawiają się jak oni chcą mieszkać w tym domu. Czy ma być to dom do pracy czy wielopokoleniowy, czy bardziej ekologiczny, czy bardziej naturalny, czy ma być to dla dwójki osób na emeryturze, czy może dla rodziny wielodzietnej. Więc najpierw się zastanówmy, jak my chcemy tutaj w tej Polsce mieszkać przez następne 10-15 lat i dopiero potem udajmy się na zakupy. I wtedy, kiedy przedyskutujemy między sobą ten problem filozofii naszego mieszkania, to wtedy zobaczymy, które narzędzia będą potrzebne. Siły zbrojne są tylko jednym z elementów, które decydują o bezpieczeństwie. Odporność społeczna, polska gospodarka, tania, dostępna energia, w długiej perspektywie oczywiście demografia. Więc dopóki polskiej wielkiej strategii nie zdefiniujemy, nie zgodzimy się co do tego, że w tym kierunku podążamy, ciągle zachowujemy się jak właśnie ten niefrasobliwy obywatel, który leci do sklepu, kupuje wszystko i wydaje mu się, że to wystarczy do tego remontu, a mieszkać chce zupełnie inaczej.
JB: Podczas niedawnej mojej rozmowy prezentowanej na antenie Radia Lublin z Maciejem Popowskim, dyrektorem generalnym Unii Europejskiej, odpowiedzialnym za ochronę ludności przed kryzysami, za pomoc humanitarną, wspomniał on o tym, że odeszliśmy od pewnych systemów szkolenia, które dawały o sobie już znać i to myślę, że z efektami pozytywnymi w latach minionych, 60-tych, 70-tych, kiedy było tak zwane przysposobienie wojskowe, cokolwiek by o tym nie mówić. Przechodziłem je na studiach też, miałem zajęcia, miałem obozy szkoleniowe, uczyłem się obchodzić z bronią, jakieś tam podstawy taktyczne, to wszystko zostało. Ja o tym wszystkim pamiętam. To są być może odruchy, ale bardzo potrzebne. Tego brakuje, to młodsze pokolenie może doskonale orientować się, jak prowadzić wojnę na ekranie komputera, w jakichś grach, symulacjach i na tym koniec.
RA: Odporność państwa jest tutaj słowem, które się odmienia przez wszystkie przypadki. W 40-milionowym państwie, które ma armię czasu pokoju 200-300 tysięczną, jakiekolwiek by tutaj nie były nasze aspiracje, powiększoną o ten komponent rezerw, nawet jeśli by to był ten wspomniany przez pana wynikający z porównania z modelem fińskim, to zostaje nam jeszcze 30 kilka milionów obywateli. Nie oczekujemy od każdego, żeby latał z karabinem. Będą służby, które muszą funkcjonować, gospodarka, która musi pracować. To samo jest na Ukrainie. Więc ja bym tutaj troszeczkę uspokajał tych wszystkich młodych ludzi, którzy obawiają się tego, że ojczyzna będzie chciała w pewien sposób wyegzekwować ten obowiązek obrony szeroko pojętej. Na pewno w tym modelu powinno się znaleźć miejsce na służbę w jednostkach liniowych. Na pewno są tutaj wszystkiego rodzaju inne elementy. Służba zdrowia, służby pomocnicze, straż graniczna, policja, straż pożarna czy służby medyczne. Natomiast to o czym pan mówi jest w ogóle państwotwórcze. Jeżeli znamy podstawowe zasady przetrwania czy udzielania pomocy, to niekoniecznie musi być wojna czy wielki kryzys, żeby one się okazały potrzebne i skuteczne. Więc gdybyśmy troszeczkę tak bardziej „softpowerowo”, w dojrzały sposób, stosownie do zmian społecznych zachęcali też, ale motywowali czy tworzyli taki model, że opłaca się brać w tym udział, to wtedy byśmy uzyskali taką trudną do umieszczenia w tabelkach odporność państwa, niekoniecznie mierzoną ilością czołgów, samolotów, okrętów, rakiet, ale właśnie tę gotowość obywatela do poświęceń, gotowość do służby drugiemu człowiekowi, swojemu rodakowi czy członkowi rodziny czy społeczności. Świetnym przykładem jest tutaj model Wojsk Obrony Terytorialnej, który powstawał w ogromnych turbulencjach i emocjach. Nagle się okazało, że nasz radar, nawet wojskowy, nie wykrywał potencjału kilkudziesięciu tysięcy obywateli, którzy chcą służyć właśnie w takiej formie. Nie półrocznej, nie trzy miesięcznej, nie zawodowej, tylko kilkunastu dni, gdzie przychodzą, czują się częścią czegoś ważnego, nabywają kompetencji, są świetnym nośnikiem dobrych opinii. Przecież to są też i pielęgniarki, to są nauczyciele. Przedyskutowanie tego tematu będzie państwotwórcze w każdym wydaniu. A przy okazji, gdybyśmy dzisiaj wzięli na kilka tygodni, na kilka miesięcy młodego człowieka, pokazali mu, że jest częścią organizacji, która ma swój kod postępowania, że jest coś większego niż on, że trzeba wykonać rozkaz, bo ktoś go wydał, że trzeba ten rozkaz samemu komuś przedstawić i wyegzekwować, że jest obowiązek, że nie zawsze można wyjść na przepustkę wtedy, kiedy się chce, bo coś większego decyduje, że nie. Więc ja nie wiem, czy z takiego społecznego punktu widzenia przygotowanie, na razie mówię oczywiście o mężczyznach, ale panie są tutaj również mile widziane i ja czasami żartuję, że nie robiliśmy poważnych badań, bo z tych badań mogłoby wyniknąć, że więcej pan się zgłosi niż panów i to też jest jeden z elementów transformacji społecznej. I wtedy taki młody człowiek, może w chwili otrzymania karty powołania nie do końca byłby zadowolony, ale byłby może troszeczkę lepszym obywatelem, może lepszym mężem czy ojcem. To byłoby społecznie korzystne z wielu powodów. Ale tak jak powiedziałem, że jako żołnierz też tutaj jestem adwokatem spraw wojskowych, więc bym nie chciał, żeby nagle z tygodnia na tydzień znowu zaskoczyć siły zbrojne. I oprócz tego, że wykonujemy zadania bojowe, że stoimy na granicy, chociaż nie są to konstytucyjne zadania sił zbrojnych, pomagamy w czasie COVID-u, zajmujemy się wieloma innymi rzeczami i na koniec jeszcze ktoś nas uraczy kolejnym zadaniem. Mamy swoje poważne zadania operacyjne, przygotowania. Jest potężna transformacja w siłach zbrojnych, modernizacja absolutnie spektakularna, która się nie wydarzała, więc dowódcy jednostek mają sporo pracy do wykonania. Ale gdybyśmy w sposób dojrzały przedyskutowali i zaproponowali taki właśnie nowoczesny, skrojony na miarę, na nasze potrzeby, oczekiwania, możliwości model służby obowiązkowej, to on byłby z wszech miar dobry.
JB: Generał Rajmund Andrzejczak był szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, był naszym i państwa gościem. Dziękuję bardzo.
RA: Pozdrawiam wszystkich w Lublinie. Dziękuję pięknie.
JB / opr. PrzeG
Fot. KUL, The John Paul II Catholic University of Lublin FB